O‘zbekistonda qabul qilingan ta’lim standartlariga asosan chizmachilik umumta’lim maktablarining 8-9 - sinflarida o‘qitiladi. Umumta’lim maktablari uchun chizmachilik o‘qituvchilari asosan oliy o‘quv yurtlaridagi “tasviriy san’at va muhandislik grafikasi” mutaxassislikligida tayyorlanadi. Chizmachilik o‘qituvchisi muhandislik grafikasining hamma bo‘limlari bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lishi, boshqa fanlar bilan aloqalari, politexnik va gumanitar yo‘nalishlari haqida aniq tasavvur va ulami amalda qo‘llash malakalariga ega bo‘lishi zarur.

Yuzaga kelgan ahvol chizmachilik o‘qituvchisini qo‘shimcha metodik yordamlarsiz qoldirish mumkin emasligini ko‘rsatmoqda. Shuning uchun ushbu qo‘llanmada o‘quv dasturi chegarasidan chiquvchi, bizningcha fan o‘qituvchisi bilishi zarur bo‘lgan bir nechta qo‘shimcha mavzularni kiritishni maqsadga muvofiq deb topdik.

Bu yerda shuni qo‘shimcha qilib o‘tish kerakki, o‘quvchilar ham, yosh o‘qituvchilar ham ba’zan ishlab chiqarish chizmalari bilan ish ko‘rishlariga to‘g‘ri kelib qoladi va “Bu nima?” degan tabiiy savol tug‘iladi. Chizmalar texnik hujjatlar sifatida inson faoliyatining har xil sohalarida qo‘llaniladi. Buning ustiga ulaming konstruktiv - texnik va texnologik sifatlari ularga ta’sir o‘tkazadi.

Muhandislik grafikasini o‘qitish metodikasi fan sifatida nisbatan yaqinda paydo bo‘lgan. Bunda S.I.Dembinskiy va V.l.Kuzmenkolaming “O‘rta maktablarda chizmachilik o‘qitish metodikasi” nomli (1965-y.) darsligi katta ahamiyatga ega. Bu darslikda o‘qitish metodlaridagi kamchiliklar tahlil qilinib, ularni bartaraf qilish hamda o‘quvchilar grafik savodxonligini oshirish yo‘llari batafsil tahlil qilingan, shu bo‘yicha o‘qitish vositalarini tayyorlash va ulardan dars jarayonida foydalanish usullari ko‘rsatilgan. Darslik nashr qilingandan buyon nisbatan ko‘p vaqt o‘tganligi, chizmachilik fani va uni o‘qitish metodikasidagi o‘zgarish va rivojlanishlarni e‘tiborga olsak, u mazmun jihatida hozirgi kun talablaridan ancha orqada qolgan. 1966-yilda A.D.Botvinnikov tahriri ostida “Chizmachilik o‘qitish asoslari” nomli katta fundamental ish nashr qilindi. Bu ishda birinchi marta o‘quvchilarning grafik tayyorgarligini orttirish uchun samarali usullar va kompleks tavsiyalar berishga harakat qilingan hamda, psixologik tadqiqotlar negizida “bilim”, “ko‘nikma” va “malaka” tushunchalari ochib berildi. Shuningdek, chizmachilik o‘qitishda politexnik bilim va ko‘nikmalarini shakllantirishning ahamiyati ko‘rsatildi.

V.N.Vinogradovning ”Chizmachilikdan darsdan tashqari ishlar”, “Chizmachilikdan fakultativ mashg‘ulotlar” kitoblari ham bu fanning rivojlanishiga hissa bo‘lib qo‘shiladi. A.D.Botvinnikov va V.N.Vinogradovlar tomonidan grafik topshiriqlaming klassifikasiyasi ishlab chiqilib, ularning ko‘plari amaliyotga tatbiq qilingan. Bu mualliflarning ishlari chizmachilik o‘qitish metodikasining fan sifatida shakllanishiga asos bo‘lib xizmat qilgan.

O‘zbekistonda chizmachilik fan sifatida XX asrning 30-yillaridan o‘qitilib boshlangan va bunda Rossiya olimlari hamda u yerda nashr qilingan darsliklaming ahamiyani katta bo‘lgan. Rossiyada birinchi bo‘lib 1721-yilda Yekaterinburgda maktabda chizmachilik o‘qitila boshlagan. Bu maktablarda chizmachilik asosiy fanlardan biri hisoblanib o‘quvchilar mashina detallari, sex planlarini chizish bilan shug‘ullanganlar.

O‘lchamlar chiziqli yoki ko‘ndalang masshtablar bo‘yicha aniqlanib, bir qismi chizmaga ilova qilinadigan tushintirish xatlarida berilgan. XVIII asrda Peterburg, Moskva va Qozon gimnaziyalarida ham chizmachilik o‘qitilgan. Gimnaziyalarda chizmachilik geometriya kursida o‘rganilgan. 1828-yilda chizmachilik va rasm bitta umumiy kurs qilib birlashtirilgan va shu yil chizmachilikning fan sifatida maktabda o‘qitilish yili deb hisoblanadi. 1917-yildan keyin mamlakatda yangi yagona mehnat maktablari tuzila boshlandi. Chizmachilikning barcha asosiy bo‘limlari maktab dasturiga kiritildi. Lekin dastlabki yillarda chizmachilik mustaqil fan sifatida o‘qitilmagan. Masalan, geometrik yasashlar va ortogonal proyeksiyalar matematikada, texnik chizmachilik mehnat va fizikada, yaqqol tasvirlar tasviriy san’at (rasm) darslarida o‘rganilgan. 1932-yildan boshlab chizmachilik alohida fan sifatida ajratildi.

Dastur bo‘yicha 4 ta asosiy bo‘lim: “Geometrik chizmachilik”, “Proyeksion chizmachilik”, “Aksonometrik chizmachilik” va “Natura chizmachiligi” o‘qitila boshlandi.

Birinchi darslik 1934-yilda V.O.Gordon tomonidan (“Texnik chizmachilik asoslari”) yozilgan. 1935-1936-yilgi o‘quv rejasida chizmachilikni VI-X sinflarda o‘qitish belgilangan. 1947-1948-yildan boshlab chizmachilik ikki qismga, VII va VIII - X sinflarga bo‘lingan. 1960-yillar oxiridan o‘rta ta’limni qayta qurish boshlanib chizmachilik VII - VIII sinflarda o‘qitilishi rejalashtirilgan. 1980-1981-o‘quv yilidan boshlab chizmachilik VII - VIII sinflarda o‘qitila boshlandi. 1986-1987-yilgi ta‘lim islohotlaridan keyin chizmachilik kursi birmuncha ertaroq (yangi struktura bo‘yicha VII sinfdan boshlab) yangi darslik bo‘yicha o‘qitila boshlandi.

Hozirgi kunda chizmachilik kursi mamlakatimizda umumta’lim maktablarining 8 va 9-sinflarida haftasiga 1 soatdan o‘qitilmoqda. Dastur mazmunida chizmachilik kursining asosiy bo‘limlarining ko‘pchiligi bo‘yicha o‘quvchilarga boshlang‘ich bilimlami berish nazarda tutilgan.

Umumta’lim maktablari uchun A.Umronxo‘jaevning “Chizmachilik”, hamda P.Odilov va boshqalarning “Chizmachilik” darsliklari Xalq ta’limi vazirligi tomonidan foydalanish uchun tavsiya qilingan. O‘quvchilar grafik tayyorgarligini oshirish masalalari N.N.Anisimov, A.S.Briling, V.A.Gerver, E.T.Jukova, Y.F.Katxanova, M.N.Makarova, A. A.Pavlova, Sh.Murodov, I.Rahmonov, I.A.Roytman, J.Yodgorov, R.Ismatullayev, A.Umronxo‘jayev, P.Odilov, N.Hurboyev va boshqalaming ishlarida o‘z aksini topgan. 

Oldin metodika so‘zining ma’nosini va uning ahamiyatini aniqlab olamiz. “Metodika” so‘zi qadimgi grekcha “metodos” so‘zidan olingan bo‘lib “tadqiqot yo‘li”, “bilish usuli” ma‘nolarini bildiradi.

  Uslub, vosita yoki harakatni amalga oshirish yo‘liga metod deyiladi.

Biror ishni bajarish usullari va metodlari yig‘indisiga metodika deyiladi. Shu bilan birgalikda metodika pedagogikaning aniq bir o‘quv fanini, jumladan chizmachilikni ham o‘qitish qonuniyatlarini o‘rganadigan bo‘limi hisoblanadi.

O‘qitish metodikasi - bu fanni o‘qitishning qat’iy izchil, tizimli, aniq rejali jarayoni.

Chizmachilikni o‘qitish metodikasi - bu ta’lim va tarbiyaning umumiy maqsad va vazifalaridan kelib chiqqan holda, chizmachilikni o‘qitishning vazifalari, mazmuni va usullarini belgilaydigan, o‘quvchilar tomonidan grafik ishlarni bajarishning oqilona usullarini o‘rganuvchi va o‘quv jarayonini samarali tashkil etishning shakl va vositalarini ishlab chiqadigan fan.

Ba’zan o‘qituvchining shaxsiy fazilatlari o‘qitish muvaffaqiyatini metodologiyani bilishdan ko‘ra ko‘proq belgilaydi degan fikrni eshitishingiz mumkin. Shu bilan birga, agar o‘qituvchi chuqur bilimga ega bo‘lsa va bu masalaga mehr qo‘ysa, unda tajriba va iste’dod sizga o‘quvchilarni qanday qilib eng yaxshi o‘rgatish kerakligini aytadi. Ushbu bayonotda, har qanday mutaxassis kabi, chizmachilik o‘qituvchisi uchun ham bu masala bo‘yicha bilim zarurligi haqiqatdir.

O‘qituvchi uchun ishni bilish nafaqat uning fanini bilish, balki o‘quv jarayoniga xos bo‘lgan va nazorat qilinishi kerak bo‘lgan qonuniyatlarni bilishni ham anglatadi.

Ta’kidlash joizki, ko‘pgina maktablarda mavjud chizmachilikni o‘qitish amaliyotida qator kamchiliklar mavjud. Asosiysi, reproduktiv (rasmiy), o‘qituvchi tomonidan taqdim etilgan texnik vazifalar va ko‘nikmalarning tabiati, umuman o‘quv jarayonining etarli darajada yuqori intellektual darajasi.

Demak, chizmachilikni to‘laqonli o‘rgatish uchun o‘quvchilarning asosiy faoliyati real olam ob’ektlarini yozish bilan bog‘liq bo‘lsa, ko‘p narsa fanni o‘qitishning to‘g`ri tanlangan uslubiga bog‘liq.

Shunday qilib, o‘qitish jarayonida ijodiy texnik fikrlashni rivojlantirishning psixologik asoslari chizmachilikni o‘qitish metodikasining majburiy vazifasidir.

Chizmachilikni o‘qitish metodikasi fani ta’lim va tarbiyaning umumiy maqsadlaridan kelib chiqqan holda umumta’lim maktablarida chizmachilik (muhandislik grafikasi) fanini o‘rganishdan maqsad, fanning mazmuni va 0‘quvchilar grafik ishlami bajarishdagi eng qulay ish uslublarini hamda o‘quv jarayonini samarali tashkil qilishning shakl va vositalarini o‘rganadigan fan hisoblanadi.

Muhandislik grafikasini o‘qitish metodikasi oldida pedagogika fani tarmog‘i sifatida quyidagi vazifalar turadi:

1. Umumta’lim maktablarida chizmachilik o‘qitishning aniq maqsadlarini va uning fan sifatida bilim berish hamda tarbiyaviy ahamiyatlarini aniqlash;

2. O‘qitishning mazmuni va strukturasini aniqlash;

3.O‘quvchilarning mustahkam bilim, ko‘nikma va malakalarini ta’minlovchi o‘qitishning eng qulay uslub, vosita va shakllarini ishlab chiqish;

4. O‘quvchilarning bilim olish jarayonini tadqiqot qilish.

Chizmachilik fanini o‘qitish metodikasida kursning asosiy bo‘lim va mavzularini o‘rganishning samarali usullari, chizmalarni o‘qish va bajarish ko‘nikmalarini shakllantirish metodikasi, grafik masalalaming ro‘li va ulardan o‘qitishda foydalanish uslublari kabilar o‘rganiladi.

Chizmachilik fanini o‘qitish metodikasi chizmachilik kursining nazariy masalalarini o‘rganadi. Bunda:

chizmachilik kursini maktabda o‘qitishning maqsad va vazifalari;

o‘qitishning tashkiliy shakl va metodlarini ishlab chiqish;

o‘qitishning metodik vositalari (o‘quv - ko‘rgazm ali quroilar va jihozlar)ni tanlash, ishlab chiqish va tadqiqot qilish;

chizmachilikning boshqa fanlar bilan aloqalarini (matematika, mehnat,...) hamda kurs mazmunini ochib beruvchi tushunchalami aniqlash va hokazolar kiradi.

Xususiy metodikada dastur mavzularini o‘rganish ketma-ketligi tushunchalarini shakllantirish usullari; ko‘rgazmali qurollardan foydalanish bo‘yicha tavsiyalar; grafik hamda amaliy ishlaming mazmunlari va hokazolar o‘rganiladi.

Chizmachilik fanining asosiy vazifasi axborotlami grafik ko‘rinishda tasvirlashdan iborat. Grafika insonlaming vizual madaniyati savodxonligi sifatida qaralib, bugungi kunda texnika, texnologiya, ta’lim, tibbiyot, sanoat, loyihalash va dizayn kabi inson faoliyatining deyarli hamma sohalari amaliyotida keng qo‘llaniladi. Nisbatan kichkina hajmdagi grafik tasvirlar (chizmalar)ning juda katta hajmdagi axborotlami uzatish imkoniyati mavjudligini va bu axborotlarda tasvirlanayotgan obyekt haqidagi hamma ma’lumotlar to‘liq yoritilishini e’tiborga olsak, grafikani insonlarning kasbiy hamda kundalik turmushdagi muloqotlarida eng sodda va tabiiy vositalardan biri deb qarashimiz mumkin.

Umumta’lim maktablaridagi chizmachilikning o‘quvchilarning fazoviy tasavvurlarini, ko‘z bilan chamalash, ko‘rish xotirasi, topqirlik va ijodkorlik qobiliyatlarini rivojlantirishdagi ahamiyati juda katta.

Umumta’lim maktabidagi chizmachilik kursi umumta’lim xarakteriga ega bo‘lib, o‘quvchilarga ob’ektlarni tekislikda tasvirlash nazariyasi asoslari bo‘yicha bilim berish, shuningdek, eskiz, chizma, diagramma va tasviriy tasvirlarni o‘qish va yasash malakalarini o‘rgatishdan iborat. Yagona tizim dizayn hujjatlari (ESKD) standartlarida belgilangan konventsiyalardan foydalangan holda.

Dastur quyidagi o‘quv maqsadlarini belgilaydi:

1. O‘quvchilarga to‘g‘ri burchakli proyeksiyalar usuli va aksonometrik tasvirlarni qurish asoslari haqida bilim berish.

2. Davlat standartlari bilan belgilangan chizmalarni, shartli tasvirlarni va belgilarni amalga oshirishning eng muhim qoidalari bilan tanishing.

3.Ishlab chiqarish faoliyatida katta ahamiyatga ega bo‘lgan fazoviy tasvirlarni rivojlantirishga ko‘maklashish, predmetlarning shakli va konstruksiyasini hamda ularning grafik tasvirlarini tahlil qilishga, chizmaning konventsiyalarini tushunishga, qismlarning eskizlari va chizmalarini o‘qish va bajarishga o‘rgatish, oddiy montaj va qurilish chizmalari, shuningdek, eng oddiy elektr va kinematik sxemalar.

4.Boshlang‘ich mehnat madaniyati malakalarini shakllantirish: ish joyini to‘g‘ri tashkil eta olish, chizma va o‘lchash asboblari bilan ratsional ish usullarini qo‘llash, ishda aniqlik va aniqlikni kuzatish va boshqalar.

5.Chizma va eskizlarni o‘qish va bajarish jarayonida chizmachilik bo‘yicha o‘quv va ma’lumotnomalar bilan mustaqil ishlashni o‘rgatish.

Ushbu vazifalarni amalga oshirish uchun dasturda nazariy pozitsiyalarni o‘rganish, mashqlarni bajarish, grafik va amaliy ishlarning majburiy minimumi ko‘zda tutilgan.

Dasturda ko‘rsatilgan grafik va amaliy ishlar miqdori va mazmuni bo‘yicha majburiydir (har bir ish uchun aniq vazifalarni zarur tushuntirish bilan). O‘quv mashg‘ulotlarining mazmuni va ularning soni o‘rganilayotgan mavzuning materiali, kursning avval to‘ldirilgan bo‘limlari, shuningdek, talabalarning tayyorgarligi asosida o‘qituvchi tomonidan rejalashtiriladi. Mashqlarning asosiy mazmuni eskizlar, chizmalar, texnik chizmalar, vizual tasvirlar, sxemalarni o‘qish va bajarish bo‘lishi kerak. O‘qish vaqtining ko‘p qismini mashqlar va grafik ishlarga ajratish kerak.

Bunga shuni qo‘shimcha qilish kerakki, umumta'lim maktablari uchun chizmachilik darsligida mustaqil ish uchun materiallar mavjud.

Bilimlarni egallash jarayonida O‘quvchilarning bilish faoliyati tanlab olinadi. Hayotiy va ish tajribasi ma’lum darajada o‘zlashtirish chuqurligiga, ularning o‘rganishga munosabatiga ta’sir qiladi. Zamonaviy yoshlar o‘qituvchi tomonidan taqdim etilgan ma'lumotlarga tanqidiy munosabatda bo‘lishadi. U bilimga pragmatik yondashuv bilan ajralib turadi: ular kelajakdagi ishda qanchalik foydali bo‘lishi mumkin.

Shu munosabat bilan chizmachilik predmeti yanada qulay sharoitda: unda keltirilgan ma'lumotlar ko‘plab texnik yo‘naltirilgan talabalarning kelajakdagi mehnat kasblari bilan bevosita bog‘liq. Bu talabalarda qiziqish uyg‘otishi mumkin. Talabalarning faolligini rag‘batlantirgan holda, o‘qituvchi uning rivojlanishi haqida doimo g‘amxo‘rlik qilishi kerak, chunki faqat shu sharoitda o‘rganish eng samarali bo‘ladi. Qo‘llanmada o‘quvchilar faolligini rivojlantirish metodiga alohida e’tibor berilgan.

Mavzuni o‘rganish talabalarga o‘quv jarayonida yuzaga keladigan ijodiy g‘oyalarini, ratsionalizatorlik takliflarini grafik shaklga keltirishga yordam berishi kerak. Shuning uchun, rivojlanish chizmachilikni o‘rgatishda mustaqil ishlash ko‘nikmalari, qoo‘yilgan maqsadga erishishda qat`iyatlilik, o‘z ishiga tanqidiy baho bera olish, uning bajarilishiga mas`uliyat bilan munosabatda bo‘lish muhim vazifalardandir.

Yakuniy maqsad- o‘quvchilar rasm chizishni o‘rganish yilida yengib o‘tishlari kerak bo‘lgan asosiy qadamlar:

1. Oddiy moda shaklini tushunish va demak, tasvirlay olish- asosiy geometrik jismlarning nomlarini bilish, ularsiz bu tavsifni berish mumkin emas. Tananing geometrik shaklini nafaqat bir butun sifatida, balki uning qismlarini ham tan olish; to‘liq shaklni uning belgilovchi xususiyatlarini bilish asosida uning qismida qayta yaratish qobiliyatiga ega bo‘lish.

2 Ob’ektning vizual tasvirini nafaqat umumiy ma'noda, balki uning elementlarini batafsil tahlil qilish orqali ham tushuna olish. Tasvirda tabiiy buzilishlar mavjudligiga qaramay, tasvirlangan ob'ektning shaklini to‘g‘ri idrok eting. Shakli bo‘yicha o‘xshash modellar guruhidan ushbu rasmda ko‘rsatilganini topa olish (vizual yordam).

3. Vizual chizmani ko‘rib chiqish asosida ob’ektning shakli haqida barqaror tasavvurni saqlab qolish va uni boshqa tasvirlar orasidan topish, agar ulardan biri xuddi shu ob’ektni boshqa burchakdan ko‘rsatsa va qolganlari boshqa, lekin shunga o‘xshash narsalarni ko‘rsatadi.

4.Model va uning murakkab chizmasi, vizual tasvir va chizma o‘rtasidagi yozishmalarni topish, modeldagi yoki vizual tasvirdagi o‘xshash elementlarga mos keladigan alohida elementlarni proyeksiyalarda ishonchli ko‘rsatish qobiliyati. Haqiqiy ob'ektni grafik tasvirga o‘tkazishda paydo bo‘ladigan ko‘rinadigan bog‘liqlik buzilishini aniq tasavvur qiling: ba'zi elementlarning old tomonida joylashgan boshqalar tomonidan to‘sqinlik qilishi, ba'zi elementlarning joylashuvining o‘ziga xos xususiyatlari tufayli yo‘qolishi. qaysi ular nuqta yoki segmentga proyeksiyalanadi va hokazo.

Bitta murakkab chizma bilan ishlay olish, har bir proyeksiyada ob'ekt qanday istiqbolda tasvirlanganligini aniq tasavvur qilish, proyeksiyalardan buyumning butun tasvirini va uning shaklini qayta tiklay olish, chizmani o‘qiy olish. Agar kerak bo‘lsa, ob'ektning texnik rasmini yoki maketini tuzish yoki uni so‘z bilan tasvirlash orqali chizmani tushunganligini ko‘rsating.

An’anaviy ravishda berilgan besh bosqichni aniqlashtirish, tuzatish, to‘ldirish mumkin. Ularni talabaning grafik rivojlanishidagi aniq va izchil ketma-ket bosqichlar qatori deb tushunmaslik kerak. Bosqichlar o‘rtasida keskin chegaralar yo‘q: bilim va ko‘nikmalarni bir vaqtning o‘zida o‘zlashtirish bir necha bosqichlar hajmiga ta'sir qilishi mumkin. Ammo shunga qaramay, bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishning umumiy usuli- model, ob’ekt shaklini tushunishdan uning vizual tasvirini tushunishgacha va bundan tashqari, murakkab chizma - biz ko‘rib turganimizdek, eng qulay va uslubiy jihatdan asosli bo‘ladi.