Dunyoga kelgan go‘dak ma’lum yoshga qadar individ hisoblanadi. “Individ” lotincha “individium” so‘zidan kelib chiqqan bo‘lib, “bo‘linmas”, “alohida”, “yagona” ma’nolarini anglatadi. Individ biologik turga kiruvchi alohida tirik mavjudotdir.

Shaxsning shakllanishida harakat o‘ziga xos omil sanaladi. Go‘dak (chaqaloq) ham turli harakatlarni bajaradi. Biroq, bu harakatlar keyinchalik reflekslar bo‘lib, ongli ravishda emas, balki shartsiz va shartli qo‘zg‘atuvchilarga javob tarzida yuz beradi. Go‘dakda nutqning hosil bo‘lishi, shuningdek, uning tomonidan tashkil etilayotgan harakatlar ongli ravishda sodir bo‘la boshlashi va albatta, ijtimoiy munosabatlar jarayonidagi ishtirokining ro‘y berishi shaxs shakllanishining dastlabki bosqichi hisoblanadi.

Shaxs deganda, muayyan jamiyatning a’zosi tushuniladi. Odam (inson individi) shaxsga aylanmog‘i uchun ruhiy jihatdan taraqqiy etgan, o‘z xususiyati va sifatlari bilan farq qilishi lozim. Har bir odam shaxs sifatida turlicha namoyon bo‘ladi. U o‘zining xususiyati, qiziqishi, qobiliyati, aqliy jihatdan rivojlanganlik darajasi, ehtiyoji, mehnat faoliyatiga munosabati bilan boshqalardan farqlanadi. Bular shaxsning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, mazkur xususiyatlar rivojlanib, ma’lum bir bosqichga yetsagina, u kamol topgan shaxs sifatida namoyon bo‘ladi. Shaxs ijtimoiy munosabatlar jarayonida qaror topadi.

Shaxsning rivojlanishi, avvalo, uning shaxsiy xislatlarining shakl- lanishidan boshlanadi.

Shaxs nomini olish uchun nimalar kerak? - degan savolning tug‘ilishi tabiiydir. Odam ijtimoiy mavjudot sifatidan shaxsga aylanishi uchun unga ijtimoiy-iqtisodiy hayot sharoitlari, muhit va tarbiya kerak bo‘ladi. Ana shular hamda shaxsning nasliy xususiyatlarining takomillashib borishi odamning rivojlanishi, shaxs sifatida namoyon bo‘lishini ta’minlaydi. Odam bolasining shaxs sifatida rivojlanishini, uning har tomonlama kamolga yetishi uchun pedagogika fani shaxs rivojlanishining umumiy qonuniyatlarini, unga ta’sir etadigan omil- larni, rivojlanish jarayoniga aloqador bosqichlarni aniqlashi kerak.

Shuningdek, bola shaxsning rivojlanishida faoliyatinig o‘rni va aha- miyatini ham o‘rganishi lozim.

Biz yuqorida “rivojlanish” tushunchasini ishlatdik. Endi ushbu tushunchaga atroflicha yondashib, ta’rif berishga harakat qilaylik. Rivojlanish - shaxsning jismoniy, aqliy va boshqa xislatlarning takomillashuvini namoyon etadigan jarayon bo'lib. bunday xislatlar tug‘ma, ba’zilari keyinchalik erishilgan bo‘ladi. Odam biologik mavjudot sanaladi, tabiiy, biologik va ijtimoiy qonuniyatlarga bevsita bo‘ysinadi. Boshqacha qilib aytganda, shaxs tirik organizmdir, shu sababli uning hayoti biologiyaning umumiy qonunlariga, yoshlar anatomiyasi fiziologiyasining maxsus qonunlariga bo‘ysinadi.

Bulardan tashqari odamning barkamol inson bo‘lib shakllanishida aniq maqsad asosida tashkil etilgan xatti-harakat, iroda sifatlarining kamol topishi asoslarida ayrim nuqsonlarning bartaraf etilishi, qiyinchiliklarni yengib o‘tishga bo‘lgan ishonch ham muhim ahamiyatga egadir.

Ma’lumki, inson hayoti davomida jismoniy va ruhiy jihatdan o‘zgarib boradi. Lekin bolalik, o‘smirlik va o‘spirinlik davrida rivojlanish nihoyatda kuchli bo‘ladi. Bola mana shu yillarda ham jismoniy, ham ruhiy jihatdan o‘sishi, o‘zgarishi tufayli shaxs sifatida kamolga yetadi, bunda berilayotgan tarbiya maqsadga muvofiq ta’sir etishi natijasida, bola jamiyat a’zosi sifatida kamol topib, murakkab ijtimoiy munosabatlar tizimida o‘ziga munosib o‘rin egallaydi.

Anatomik va fiziologik xarakterdagi o‘zgarishlar jismoniy rivojlanishiga taalluqlidir. Odam bo‘yining o‘sishi, gavda og‘irligining ortib borishi, gavda tuzilishining o‘zgarishi, qon bosimi, o‘pka sig‘imi, tayanch-harakat a'zolarining holati va boshqalar jismoniy rivojlanish ко‘rsatkichlaridir. Bunga hikmatlarda ham e’tibor qaratilgan. Xusu- san, ulardan birida “Salomatlik - bu bebaho boylik. Shu bois, u inson uchun berilgan birinchi baxtdir”, - deb qayd etiladi.

Ruhiy jarayonlar va bola ruhiyatidagi o‘zgarishlar, chunonchi, diqqat va xotira darajasi, tafakkur xususiyatlari, so‘z boyligi hamda nutqning rivojlanganlik darajasi va boshqa ruhiy rivojlanishga taalluqlidir.

Shaxs rivojlanishida, u yoki bu faoliyat turlari (o‘yin, o‘qish, mehnat va boshqalar)ning turli yoshdagi faoliyat mazmuni (maqsadga yo‘naltirilganlik, harakatning ongli, rejali bo‘lishi, ularning samaradorligi va h.k), shuningdek, aloqa, muomala hamda kishilar o‘rtasidagi ijtimoiy munosabatlar mazmuni, ijtimoiy burchni anglash, unga nisbatan mas’ullik kabi xususiyatlar ham muhim ahamiyatga ega bo‘ladi. Shaxsning shakllanishida shaxsiy xislat va sifatlarning rivojlanib, taraqqiy etib borishi muhim o‘rin tutadi. Shaxs sifatlarini to‘g‘ri aniqlash uchun turli munosabatlar jarayonida uni o‘rganish maqsadga muvofiqdir.

Bugungi kunda ta’lim-tarbiya tizimi kadrlarning yangi avlodi tafakkurini, ongini shakllantirishga xizmat qiladigan zarur bir soha sifatida namoyon bo‘layotgan ekan, shaxs ta’rifi ham birmuncha oydinlashadi. Kadrlar tayyorlash milliy modelining tarkibiy qismiga kirgan “shaxs” quyidagicha ta’riflanadi: Shaxs - kadrlar tayyorlash tizimining bosh subyekti va obyekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarning iste’molchisi va ularni amalga oshiruvchisi. Demak, shaxs- ijtimoiy munosabatlar mahsuli bo‘lib, ongli faoliyat bilan shug‘ullanuvchi ijtimoiy mavjudot sifatida jamiyatda o‘z o‘rni bor. Shaxsning rivojlanishi esa barcha tug‘ma va hosil qilingan xususiyatlar: organizmning anatomik tuzilishi, faoliyat va xatti- harakatlarning miqdoriy va sifat o‘zgarishi jarayonidir.

Shaxsning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar quyidagi shaklda aks ettirilgan.

Irsiyat - bu ota qoni yoki ajdodlariga xos bo‘lgan biologik xusu- siyat va o‘xshashliklarning nasi (bola)ga o‘tish jarayoni.

Muhit - bu shaxsning shakllanishiga ta’sir etuvchi tashqi voqea- hodisalar majmuyi. “Muhit” tushunchasi o‘ziga geografik-hududiy, ijtimoiy va mikromuhit (oila) xususiyatlarini ifoda etadi.

Tarbiya ijtimoiy muhit orqali keladigan tarbiyaviy ta’sirlarning barchasi bilan bog‘liq holda, shaxs rivojlanishiga ta’sir etadi. Bunda qulay omillardan foydalaniladi, salbiy ta’sirlarning kuchini ma’lum darajada kamaytiradi. Muhitning ta’siri stixiyali, tarbiyaning ta’siri esa maqsadga muvofiq olib boriladi.

Shaxsiy omil - bu o‘qituvchi ega bo‘lishi kerak bo‘lgan axloqiy va psixologik fazilatlardir.

Quyidagi so‘zlar nemis shoiri va mutafakkiri Iogan Volfgang Gyotega tegishli: “Biz kimdan o‘rgansak, o‘shani haqli ravishda o‘zimiz ustoz deymiz. Lekin biz o‘rgangan har bir kishi bu nomga loyiq emas”.

O‘qituvchining ahamiyatini nafaqat o‘quv materialini bilish va unga ega bo‘lish belgilab beradi. O‘qituvchi va talaba o‘rtasidagi muqarrar psixologik muammolar bilan haqiqiy o‘quv jarayoni shuni ko‘rsatadiki, o‘qituvchining shaxsiy omili ko‘pincha talabalarga va umuman o‘qituvchining ishiga salbiy ta’sir qiladi.

Pedagogik psixologiyada salbiy omillar uzoq vaqtdan beri o‘rganilib, o‘quvchilarni muvaffaqiyatli tarbiyalash va o‘qitish uchun o‘qituvchi ega bo‘lishi kerak bo‘lgan ijobiy psixologik xususiyatlar tavsiya etilgan. Pedagogik psixologiya o‘quv psixologiyasi va ta’lim psixologiyasiga bo‘linadi. Birinchi holda bilim, ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirish qonuniyatlari o‘rganiladi; ikkinchisida talaba shaxsini faol va maqsadli shakllantirish qonuniyatlari.

Pedagogik psixologiyaning alohida va juda muhim bo‘limi o‘qituvchi psixologiyasining savollaridir: pedagogik faoliyatga moyillik xususiyatlari, o‘quvchilar bilan munosabatlar, o‘qituvchining individual ish uslubi va boshqalar. Bu shuningdek, o‘quv faoliyatini rag‘batlantirish, ilmiy dunyoqarashni shakllantirish, bilimlarni dunyoqarashga aylantirish va boshqalarni o‘z ichiga oladi.

O‘qituvchining individual qiyofasi, uning xayrixohligi, topqirligi, xushmuomalaligi va boshqa subyektiv fazilatlari tarbiya va tarbiya san’atining real va ta’sirchan omillari bo‘lib hizmat qiladi. Ko‘p narsa o‘qituvchining sezgisiga, ya’ni bevosita his-tuyg‘ularga asoslangan holda, vaziyat va harakatlarni to‘g‘ri baholash, dastlabki mantiqiy asoslarsiz darhol qaror qabul qilish qobiliyatiga bog‘liq. Sezgi nafaqat idrokning o‘tkirligiga, o‘qituvchining kuzatuvchanligiga, balki to‘plangan bilim va tajribaga, ta’lim va tarbiya psixologiyasini tushunishga ham bog‘liq.

O‘qituvchining asosiy psixologik omillari va ularning mazmuni quyida keltirilgan.

O‘qituvchining obro‘-e’tibori- bu o‘qituvchining umume’tirof etilgan qadriyati, ta’siri va umumiy hurmati, unga nisbatan ishonchli munosabatdir. O‘qituvchining obro‘-e’tiborining pedagogik ahamiyati uning shaxsining o‘quv jarayonida tutgan o‘rni bilan belgilanadi.

O‘qituvchining obro‘-e’tiborining zaruriy asosi uning bilimi, o‘z fanini mukammal bilishi va yuqori pedagogik mahoratidir. Talabalar o‘qituvchining bu fazilatlarini juda sezgir idrok etadilar, ular turli o‘qituvchilarning afzalliklari va kamchiliklari haqida o‘z tasavvurlariga ega. O‘qituvchining har bir so‘zi, qilmishi, tashqi ko‘rinishi o‘quvchilarning yuksak saviya bilan o‘lchanishi, hattoki darsga arzimagan kechikish, test kunidagi kechikishlar uning obro‘-e’tiborini larzaga solishi mumkin.

O‘qituvchining obro‘-e’tiborining mustahkamligi ko‘p jihatdan uning shaxsiy insoniy fazilatlariga bog‘liq: bolalarga bo‘lgan muhabbat, xarakterning mustahkamligi, hamdardlik, optimizm.

Pedagogik mukammallik- bu kasbiy faoliyat bilan shug‘ullanadigan va bolalarni sevadigan har bir o‘qituvchi uchun mavjud bo‘lgan ta’lim va tarbiyaning yuqori va doimiy ravishda takomillashtirilgan san’ati.

O‘z ishining ustasi– yuksak madaniyatli, o‘z fanini chuqur biladigan, fanning tegishli sohalarini yaxshi biladigan, umumiy va ayniqsa, bolalar psixologiyasi masalalarini amaliy biladigan, o‘z ishining uslubiyatini mukammal biladigan mutaxassisdir.

O‘quv jarayonida individual psixologik farqlarni o‘rganishda usta o‘qituvchi kognitiv qiziqishlarning motivatsiyasining o‘ziga xos xususiyatlarini ham, muayyan o‘quvchiga xos bo‘lgan aqliy faoliyat darajasini ham hisobga oladi.

Pedagogik takt- o‘qituvchi tomonidan turli xil faoliyat sohalarida talabalar bilan muloqot qilish tamoyiliga rioya qilish, ular bilan ta’lim munosabatlari tizimida talabalarga to‘g‘ri yondashuvni tanlash qobiliyati.

Pedagogik taktga ega bo‘lish o‘qituvchining quyidagi sifatlarga ega ekanligini bildiradi: xushmuomalalik, xushmuomalalik, o‘zini tuta bilish, bosiqlik, nazokatlilik, do‘stona munosabat va boshqalar. Bularning barchasi o‘quvchilarning xatolariga va boshqalarning fikriga sabr-toqatni talab qiladi. Birovning fikrini hurmat qilish, garchi bu fikrga ichki rozi bo‘lmasa ham, xarakterli pedagogik takt namunasidir.

Muloqotning majburiy omili talabalar bilan suhbatning ohangidir: u silliq va tabiiy bo‘lishi kerak, lekin g‘azablangan, yoki aksincha, o‘ynoqi bo‘lmasligi kerak. Ohang mubolag‘asiz, xushchaqchaq, lekin tekis va qo‘pol hazillarsiz xushmuomala bo‘lishi kerak.

O‘z fikringizni bildirish va uni mantiqiy va lakonik tarzda qo‘llab-quvvatlash kerak. Hech qachon o‘quvchilarning xatolarini, hatto qo‘pol xatolarini ham keskin va haddan tashqari g‘ayrat bilan tanqid qilmaslik kerak; masalaning mohiyatini tushuntirib, keyin to‘xtab, bahslashishni to‘xtatish kerak. Bunday holda, suhbat mazmunli bo‘ladi, suhbatdoshlar, o‘qituvchi va talaba bir-biriga nisbatan yaxshi munosabatni yo‘qotmaydi.

Tinglashni bilish, gapirishni bilish kabi muhimdir. Agar sizni tinglashni istasangiz, boshqalarni o‘zingiz tinglang yoki hech bo‘lmaganda o‘zini ko‘rsating.

SAVOLLAR:

1.O‘qituvchi zimmasiga qanday vazifalar yuklangan?

2.Pedagogik psixologiya nimalami o‘rgatadi?

3.O‘qituvchi psixologiyasi qanday bo‘lishi kerak?’

4.O‘qituvchi obro‘si deganda nimani tushunasiz va uning ahamiyati qanday?